Ortoptystka i ortoptysta. Kompetencje i współpraca w leczeniu

Zakres pracy

Obowiązujący wykaz obejmuje badania, diagnozę ortoptystyczną, planowanie i prowadzenie leczenia zachowawczego oraz ocenę wyników w określonych zaburzeniach widzenia. Część czynności wymaga zlecenia lekarza specjalisty w dziedzinie okulistyki. Poniżej rozdzielamy te zakresy na podstawie całego załącznika nr 7 rozporządzenia z 22 kwietnia 2025 r.

Piśmiennictwo: Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2025 r. w sprawie szczegółowego wykazu czynności zawodowych osób wykonujących niektóre zawody medyczne — załącznik nr 7.

Współpraca

Badanie ortoptystyczne nie zastępuje wszystkich elementów badania zdrowia oczu ani kwalifikacji do zabiegu. Warto wiedzieć, kto odpowiada za korekcję, plan leczenia, ćwiczenia i kontrole.

Piśmiennictwo: Ortoptystka — informacja o zawodzie; Opis zawodu ortoptysty; Ruszył nowy rejestr e-zdrowia — RIZM.

Jak sprawdzać

RIZM służy sprawdzaniu uprawnień do wykonywania objętych nim zawodów. Po sprawdzeniu uprawnień warto osobno potwierdzić zakres usług gabinetu i doświadczenie osoby prowadzącej z problemem dziecka.

Piśmiennictwo: Ortoptystka — informacja o zawodzie; Opis zawodu ortoptysty; Ruszył nowy rejestr e-zdrowia — RIZM.

Przed wizytą

Zapytaj o pracę z danym wiekiem i problemem, potrzebną dokumentację, sposób przekazywania wyników i plan kontroli. Nie zakładaj, że każda osoba zajmuje się każdym typem zeza.

Piśmiennictwo: Ortoptystka — informacja o zawodzie; Opis zawodu ortoptysty; Ruszył nowy rejestr e-zdrowia — RIZM.

Wspólne ustalenia

Rodzinie potrzebny jest czytelny plan: kto wykonuje poszczególne badania, kto prowadzi terapię i kiedy będzie kontrola. Przekazywanie aktualnych wyników między osobami prowadzącymi ułatwia zachowanie tego planu.

Po co oceniać funkcję poza samą mocą okularów

Ocena ortoptystyczna pomaga opisać ustawienie, ruchy i współpracę oczu oraz inne funkcje istotne dla konkretnego problemu. W zależności od potrzeb może być częścią opieki nad zezem i niedowidzeniem. Nie zastępuje badania zdrowia struktur oka, jeśli jest ono potrzebne do rozpoznania przyczyny.

Rodzina powinna wiedzieć, na jakie pytanie odpowiada badanie i jak wynik zostanie wykorzystany w planie. Sama liczba odbytych wizyt nie opisuje efektu funkcjonalnego.

Piśmiennictwo: Ortoptystka — informacja o zawodzie; Opis zawodu ortoptysty; Amblyopia Preferred Practice Pattern.; Vision Therapy.

Jak rozumieć zalecone ćwiczenia ortoptystyczne

Ćwiczenie powinno mieć określony cel wynikający z rozpoznanego problemu. Można zapytać, czy dziecko ćwiczy utrzymywanie spojrzenia na celu, łączenie obrazów z obu oczu, przestawianie ostrości czy inną funkcję ocenioną w badaniu. Skuteczność przy jednym wskazaniu nie jest dowodem dla wszystkich postaci amblyopii.

Przykład: poprawa wykonania zadania dotyczącego współpracy nie jest automatycznie pomiarem poprawy ostrości. Warto ustalić, jaką metodą i w jakim terminie oceniona zostanie odpowiedź na dane postępowanie.

Piśmiennictwo: Ortoptystka — informacja o zawodzie; Opis zawodu ortoptysty; Amblyopia Preferred Practice Pattern.; Vision Therapy.

Wspólny plan zamiast sprzecznych poleceń

Jeżeli opiekę prowadzi kilka osób, zachowuj aktualne zalecenia i przekazuj informację o zmianach. Rodzic nie powinien sam łączyć odmiennych schematów ani decydować, który dotyczy tego samego celu. Wątpliwości wymagają wyjaśnienia w zespole.

Przed rozpoczęciem zapytaj o kwalifikacje, zakres oferowanej pomocy oraz współpracę w razie potrzeby dalszej diagnostyki. Nie ma konieczności ujawniania danych dziecka w formularzu „Zaproponuj placówkę”.

Piśmiennictwo: Ortoptystka — informacja o zawodzie; Opis zawodu ortoptysty; Amblyopia Preferred Practice Pattern.; Vision Therapy.

Własny zakres diagnostyki i leczenia zachowawczego

Załącznik nr 7 obejmuje dobór metod badania do możliwości pacjenta oraz badania ostrości, kąta zeza, fiksacji, korespondencji siatkówkowej, konwergencji, ruchomości oczu, akomodacji i widzenia obuocznego. Wymienia ustalanie diagnozy ortoptystycznej na podstawie wyników badań okulistycznych, ustalanie przebiegu leczenia niedowidzenia i zeza oraz ocenę rokowania.

W części dotyczącej leczenia zachowawczego zapisano planowanie leczenia i kontrolę wyników na podstawie badań ortoptystycznych i okulistycznych, dobieranie metod terapeutycznych oraz przeprowadzanie terapii. Warunki wymagające zlecenia okulisty są wskazane przy odrębnych czynnościach opisanych w kolejnej części.

Zakres obejmuje również dobór pomocy optycznych i nieoptycznych wspomagających widzenie, projektowanie i wykonywanie pomocy nieoptycznych, komunikację z pacjentem, wydawanie opinii o określonych funkcjach oraz profilaktykę, badania przesiewowe i bilansowe dzieci i dorosłych. Świadczenie konkretnego gabinetu musi mieścić się w kwalifikacjach osoby wykonującej zawód.

Piśmiennictwo: Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2025 r. w sprawie szczegółowego wykazu czynności zawodowych osób wykonujących niektóre zawody medyczne — załącznik nr 7.

Gdzie rozporządzenie wymaga zlecenia okulisty

Wyraźny warunek zlecenia lekarza specjalisty w dziedzinie okulistyki dotyczy m.in. doboru korekcji optycznej, w tym pryzmatycznej, w wymienionych wskazaniach oraz stosowania produktów leczniczych rozszerzających źrenice, porażających akomodację i innych wymienionych produktów potrzebnych do badania lub terapii.

W części badań załącznik wymienia na zlecenie okulisty badanie wady refrakcji na refraktometrze, pola widzenia i ciśnienia śródgałkowego. Osobno wymienia pomiar wady autorefraktometrem. Odczyt urządzenia nie staje się przez to uprawnieniem do samodzielnego przepisywania leków lub kwalifikowania do operacji.

Stosowanie leku na zlecenie nie oznacza prawa do jego samodzielnego ordynowania. Zakres diagnozy ortoptystycznej nie jest też uprawnieniem do rozpoznawania i leczenia wszystkich chorób oka. Współpraca z okulistą, optometrystą i innymi specjalistami ma odpowiadać potrzebom konkretnego pacjenta.

Piśmiennictwo: Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2025 r. w sprawie szczegółowego wykazu czynności zawodowych osób wykonujących niektóre zawody medyczne — załącznik nr 7.

Jak szukać właściwego specjalisty prowadzącego

Okulistyka jest formalną specjalizacją lekarską. Określenia „strabolog” lub „specjalista niedowidzenia” mogą opisywać ukierunkowanie praktyki, ale nie są odrębnymi specjalizacjami wymienionymi w polskim wykazie. Nie zastępują sprawdzenia rzeczywistego doświadczenia.

Są okuliści o wysokich kompetencjach w diagnostyce dzieci, leczeniu zeza i amblyopii oraz chirurgii zeza. Sama ogólna nazwa specjalizacji nie potwierdza jednak praktyki w każdym z tych obszarów. Zapytaj o pracę z wiekiem dziecka i jego rozpoznaniem, zakres badania oraz współpracę ortoptystyczną. Ułatwia to wybór zespołu odpowiedniego do potrzeb dziecka.

Piśmiennictwo: Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów — załącznik nr 1; Amblyopia Preferred Practice Pattern..

Najczęstsze pytania

Źródła i dalsza lektura

1. Ortoptystka — informacja o zawodzie.
2. Opis zawodu ortoptysty.
3. Ruszył nowy rejestr e-zdrowia — RIZM.
4. Oscar A Cruz, Michael X Repka, Amra Hercinovic, Susan A Cotter, Scott R Lambert, Amy K Hutchinson, Derek T Sprunger, Christie L Morse, David K Wallace, American Academy of Ophthalmology Preferred Practice Pattern Pediatric Ophthalmology/Strabismus Panel. Amblyopia Preferred Practice Pattern. · Ophthalmology (2023) · DOI: 10.1016/j.ophtha.2022.11.003.
5. Vision Therapy.
6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2025 r. w sprawie szczegółowego wykazu czynności zawodowych osób wykonujących niektóre zawody medyczne — załącznik nr 7 (2025).
7. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów — załącznik nr 1 (2023).

Pojęcia z tego materiału

• widzenie obuoczne
• stereopsja
• fiksacja
• konwergencja
• ćwiczenia ortoptystyczne