Akomodacja

Akomodacja — jak oko ustawia ostrość?

Kiedy dziecko patrzy przez okno na odległe drzewo, a za chwilę przenosi wzrok na książkę, jego oczy muszą szybko przestawić ostrość. Dzięki temu obraz nie jest rozmazany.

Za tę zmianę odpowiada mięsień rzęskowy, który znajduje się wewnątrz oka, wokół soczewki.

Gdy dziecko patrzy z bliska, mięsień rzęskowy kurczy się. Zmniejsza się wtedy napięcie delikatnych włókien utrzymujących soczewkę. Dzięki jej naturalnej elastyczności soczewka staje się bardziej wypukła i mocniej skupia światło.

Gdy dziecko patrzy daleko, mięsień zwykle się rozluźnia, a soczewka przyjmuje bardziej płaski kształt.

Cały ten proces nazywamy akomodacją. Dzieje się automatycznie, bez świadomego wysiłku dziecka.

Dlaczego to ważne u dzieci?

U dzieci zdolność akomodacji jest zwykle duża. Potrafią dzięki niej częściowo wyrównywać nadwzroczność, czyli tak zwaną wadę „plusową”.

Wyobraźmy sobie dziecko, które ma sporą nadwzroczność. Podczas zwykłego badania potrafi przeczytać nawet najmniejsze wskazane literki, ponieważ jego oczy cały czas dodatkowo pracują, żeby wyostrzyć obraz.

Rodzic może wtedy pomyśleć: „Skoro dziecko tak dobrze czyta, to po co mu okulary?”.

Tymczasem dobre odczytywanie literek nie oznacza, że dziecko nie ma wady wzroku.

U części dzieci zwiększony wysiłek związany z ustawianiem ostrości może powodować zmęczenie oczu, dyskomfort podczas czytania i bóle głowy. Nie każdy ból głowy ma jednak przyczynę okulistyczną.

Co to ma wspólnego z zezem?

Kiedy oczy ustawiają ostrość na bliskim przedmiocie, jednocześnie naturalnie kierują się ku sobie.

U niektórych dzieci z nadwzrocznością ta zależność może być zbyt silna. Dziecko, próbując wyostrzyć obraz, nadmiernie zbiega oczy do środka. W ten sposób może pojawić się zez akomodacyjny.

Dlatego prawidłowo dobrane okulary mogą nie tylko poprawić ostrość obrazu, lecz także pomóc w ustawieniu oczu.

Dlaczego przed badaniem podaje się dziecku krople?

Właśnie po to, żeby na pewien czas wyłączyć pracę mięśnia odpowiedzialnego za ustawianie ostrości.

Ten stan nazywa się cykloplegią.

Po podaniu odpowiednich kropli dziecko nie może już w zwykły sposób wyrównywać wady napięciem akomodacji. Dzięki temu można dokładniej zmierzyć wadę wzroku, której wcześniej nie było widać w pomiarze.

Krople zwykle powodują również rozszerzenie źrenic, przejściowe zamazanie widzenia z bliska i większą wrażliwość na światło. Czas działania zależy od zastosowanego preparatu.

Mechanizm akomodacji

Skurcz mięśnia rzęskowego zmniejsza napięcie włókien obwódki rzęskowej, umożliwiając elastycznej soczewce zwiększenie krzywizny i mocy optycznej. Mięsień nie zgniata soczewki bezpośrednio. Zmienia warunki jej podwieszenia, a torebka i materiał soczewki uczestniczą w zmianie kształtu.

Przy zmniejszeniu pobudzenia akomodacji rośnie napięcie obwódki i soczewka staje się bardziej spłaszczona. Opis ten odpowiada klasycznemu mechanizmowi Helmholtza. Z wiekiem spadek podatności soczewki ogranicza możliwą zmianę jej mocy; sama czynność mięśnia nie wystarcza do zachowania młodzieńczej amplitudy.

Sterowanie akomodacją obejmuje analizę bodźców wzrokowych i odpowiedź przywspółczulną. Włókna przedzwojowe biegną w nerwie okoruchowym do zwoju rzęskowego. Włókna zazwojowe docierają do mięśnia rzęskowego. Należy odróżnić tę drogę od somatycznego unerwienia mięśni poruszających gałką oczną.

Bodziec a rzeczywista odpowiedź oka

Odległość przedmiotu określa zapotrzebowanie na akomodację, ale odpowiedź nie musi być mu dokładnie równa. Przy patrzeniu z 40 cm zapotrzebowanie wynikające z odległości wynosi około 2,5 dioptrii. To przykład obliczenia optycznego, nie gotowa wartość odpowiedzi konkretnego dziecka.

Wynik zależy również od korekcji refrakcji, jakości bodźca, warunków obuocznych i metody pomiaru. Amplituda oznacza dostępny zakres odpowiedzi, a sprawność — zdolność do jej zmieniania. Dobra amplituda nie wyklucza trudności z długotrwałym utrzymaniem lub szybkim przestawianiem ostrości.

Nadwzroczność i konwergencja akomodacyjna

U dziecka z nadwzrocznością akomodacja może kompensować część wady refrakcji również podczas patrzenia w dal. Dlatego prawidłowa ostrość przy badaniu bez kropli nie wyklucza nadwzroczności i nie określa samodzielnie potrzebnej korekcji.

Zależność między akomodacją a konwergencją akomodacyjną ma znaczenie w rozwoju zeza akomodacyjnego. Konwergencja oznacza zbieżne ustawienie osi widzenia. Współczynnik AC/A opisuje, jak duża zmiana konwergencji wiąże się z jednostkową zmianą akomodacji. Nie jest on synonimem kąta zeza ani jedynym czynnikiem wyznaczającym ustawienie oczu.

Co zmienia cykloplegia?

Farmakologiczna cykloplegia czasowo znosi czynność akomodacyjną, umożliwiając obiektywniejszą ocenę refrakcji. Stosowane w tym celu leki hamują działanie przywspółczulne na mięsień rzęskowy. Ogranicza to wpływ kompensowania wady i zmiennych odpowiedzi akomodacyjnych podczas pomiaru.

Rozszerzenie źrenicy i wyłączenie akomodacji są odrębnymi efektami. Duża źrenica nie stanowi sama w sobie dowodu pełnej cykloplegii. Siła i czas działania zależą od leku, zastosowanego schematu i cech pacjenta; z samej nazwy „badanie po kroplach” nie można wywnioskować jednakowych warunków wszystkich pomiarów.